TÊRİKAN AŞİRETİ ÜZERİNE...

Necati KANOĞLU

Bîrnebûn'un eski sayılarını incelerken ikinci sayısında Têrikan aşireti hakkında kısa bir yazı ve sosyolog Ziya Gökalp'in bu aşiret için `Türktürler' dediği şeklinde bir dipnot okudum. Sözkonusu bu aşiretin bir üyesi olarak, aşiret hakkında o ana kadar bildiklerim, duyduklarım ve son zamanlarda yaptığım küçük araştırmalar bende bu konuda bir hatanın, bir yanlış anlamanın sözkonusu olabileceği duygusu uyandırdı. Ve bu bildiklerimi başta aşiret üyeleri olmak üzere Bîrnebûn okuyucularıyla paylaşmak istedim.

Özellikle aşiret isimlerinin farklı kişiler tarafından farklı telaffuz edilmesi ve bu konuda fazlaca kaynak olmaması bu tür yanlış anlaşılmaları doğal kılmaktadır. Ziya Gökalp'in `Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler' adlı kitabında aşiret üyelerinin kendilerini tanımladıkları gibi bir Têrikan aşiretinden bahsedilmemektedir. Têrikan olabileceği varsayılan bir Türkan aşiretinden bahsedilmektedir. Sözkonusu bu aşiretin aslen türk olup, türklüklerinin de farkında olduklarını vurgulayan Gökalp, ayrıca bunları kimi zaman aşiret olarak tanımlarken kimi zaman da aşiret olmadıklarını, hatta kabile dahi olmayıp Milli aşiretine bağlı birkaç aileden oluşan bir amare (oymak) olduklarını söylemektedir. Bütün bunların dışında Gökalp, Türkan oymağının Viranşehirde yerleşik olduğunu söylemektedir. Oysa Têrikan aşiretinin yerleşik olduğu bölge Diyarbakır'dır. Aşiretin üye sayısına gelince; sadece Orta Anadoludakiler yüzlerce ailedirler.

Bu tür karışıklıkların, yanlış anlama ve anlaşılmaların sebebi yukarıda da belirtildiği gibi isimlerin herhangi bir artniyet olmaksızın farklı kişiler tarafından farklı telaffuz edilmeleridir. Ziya Gökalp'in `Türkan' olarak telaffuz ettiği aşiret, çok büyük bir olasılıkla Izady'in `The Kurds' adlı çalışmasında Milan (Milli) konfederasyonuna bağlı Tirkan aşiretidir. Ve bu aşiretin Têrikan aşiretiyle hiçbir alakası olmayıp, türk veya kürt kökenli oluşu konusunda da herhangi bir bilgi ( Ziya Gökalp'in: `Aslen Türk olduklarını da bilirler.' yorumu dışında ) yoktur.

Têrikan aşireti türk resmi makamları tarafından hep `Tarikan' olarak telaffuz edilmiştir. Dedemden kalma belgelerde (Bu belgeler harf devriminden önce arap harfleriyle basılmış olup harf devriminden sonra da kullanılan, Alındı Makbuzu, Koçan, Fatura v.b. belgelerdir.) adı, sanı, veya ünvanı hanelerinin karşısında: ya `Tarikanlı Aşiretinden Kasım oğlu Mustafa' ya da `Tarikanlıoğullarından Kasım oğlu Mustafa' diye yazardı. Uğur Mumcu'nun, Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan `Öncesi ve sonrasıyla Şeyh Sait Ayaklanması' adlı yazı dizisinde de Şeyh Sait'in Hanili Salih Beyin evinde Tarikanlı Reşit Ağa ile görüştüğünden bahsetmektedir. Têrikan adının Tarikan olarak telaffuz edilmesindeki en büyük etken, kanımca anadili kürtçe olmayanların ê sesini çıkarmada zorlanmalarıdır. Bunun dışında aşiret adının kimilerince Tırıkan olarak telaffuz edildiği de görülmektedir. aşiret üyeleri, aşiretlerini Têrikan; kendilerini de Terikî olarak telaffuz ederler. Kimi aşiret üyelerinin: `Esas memleketimiz olan Diyarbakır'ı terk edip Orta Anadoluya yerleştiğimiz için bize têrikî diyorlar' tezi de yanlıştır. Eğer bu tez doğru olsaydı Orta Anadoludaki kürtlerin hepsinin Têrikî olması gerekirdi ya da Orta Anadoluya göç etmeyip orada kalanlarin Têrikî olmamaları gerekirdi.

Aşiretin Orta Anadoluya göçünün hikayesini, aşiretin büyükleri köy odalarında, ev ziyaretlerinde, düğünlerde veya taziyelerde biraraya geldiklerinde hep şöyle anlatırlardı: `Bizler Diyarbakır ve çevresinde eşkiyalık yapıyormuşuz. Osmanlı bizlerle başedemeyince padişahın fermanıyla buralara sürülmüşüz. İlk olarak Ankara'nın Haymana kazasını yerleşim yeri olarak seçmişiz. Ancak ne varki daha önce oralara gelip yerleşmiş olan diğer kürt aşiretler, bizim aşiretin tamamının oraya yerleşmesini, ileride onlar için (özellikle aşiretin kavgacı, savaşçı yönü dikkate alındığında) sorun olabileceği endişesiyle istememişler ve kendi aralarında anlaşmış, bölgenin mülki idare amirlerine rüşvet vererek aşiretin dağınık bir şekilde Ankara, Konya ve Orta Anadolunun diğer kimi il ve ilçe sınırları içerisinde yerleşmesini sağlamışlardır.' Bu rivayetin ne kadarının doğru olduğu bilinmez, ancak gerçek olan birşey vardır ki, o da aşiretin gerçekten çok dağınık olduğudur. Haymana, Polatlı ve Cihanbeyli ilçelerinde, sakinlerinin tamamının Têrikan aşireti üyelerinden oluşan köy sayısı çok azdır. Buna karşın birçok köyde onlarca aile olarak yerleşik durumda olup, başka köylerde oturan aşiret üyeleriyle çok sık olmasa da ilişkileri hala vardır.

Aşiret ve Aşiret Konfederasyonları Haritası
 

Yazının başında Têrikan isminin farklı telaffuz edilişinden ve bundan dolayı da diğer bazı aşiretlerle karıştırıldığından sözedilmişti. Mehrdad R. Izady ise `The Kurds' adlı çalişmasında aşiretin adını Tirikan olarak telaffuz ederken, aşiret isminin kökenini de birçok yabancı yazar ve araştırmacının çalışmalarından alıntılar yaparak şöyle açıklamaktadır:

Tarihin bilinen ilk aşiretleri Bagravand (Bakran), Tigranavand (Tirikan), Hadhabani, Shaddadan ve Mamakan (Mamikon) aşiretleridirler... Têrikan aşireti adını M.Ö. II yüzyılda yaşamış büyük Ermeni kralı Tigrandan almıştır. Kral Büyük Tigran her ne kadar Ermeni kralı olsada kürt kökenliydi ve ermenilere büyük sempatisi vardı. Bu konudaki en önemli kanıt ise kendisine yeni başkent olarak Ermenistan'ın uzağında kürt bölgelerinin tam ortasında Tigranocerta'yı seçmesidir. Bu da Kral Büyük Tigran'ın kürt kökenine bağlılığının belirtisi olarak yorumlanabilir...

Têrikan aşiretinin tarihteki ilk yerleşim yeri konusunda da M.S. 490 ile 760 yılları arasında yaşamış olan ortaçağ Ermeni tarihçisi Movses Khorenat'se şunları söylemektedir. Medya kralı Asi Dahak ile Ermeni kralları ve aristokrat sarayı arasında çok kuvvetli ilişkiler vardı. Ermeni Kralı Tigran'ın atalarının da Asi Dahak ile ilişkileri mevcuttu, ancak Asi Dahak Krallığının onların üzerinde yoğunca bir baskısı da vardı. Büyük bir olasılıkla bu baskıya dayanamayıp oradan kaçmışlardı. Pers şair Firdewsi'nin `Şahname'sinde Asi Dahak'ın yurdu Güney ve Güney-Merkez Kürdistan olarak yeralıyor. Bu da Tigran'ın atalarının da esas yurtlarının orası olduğu anlamına geliyor.

Tigran ismine Sümer tabletlerinde de rastlanmıştır. Bu isim, günümüzde Zıbari'nin (Bkz. Aşiret ve Aşiret Konfederasyonları haritası.) kuzeyinde yaşayan önemli bir eski çağ kürt aşireti olan Têrikan aşiretinin ismidir. Sykes adında bir araştırmacı Diyarbakırda bulunduğu sırada izlenimlerini şöyle anlatıyor: `Ermeni din adamlarının emin oldukları bir konu vardı: Tirikan aşireti ile antik çağın Büyük Ermeni Kralı Tigran arasındaki bağlantı. Benim tanıdığım Têrikanlılar kendi aralarında yaşayan birkaç Ermeniye dostça davranıyorlardı. Araştırmacı, oradaki Ermenilerin Tîrîkanlılarla aynı kökenden geldiklerini ifade ederlerken, Ermeni din adamlarının bunun tartışılır olduğu yönünde görüş belirttiğini vurgulamaktadır.

Têrikan Aşiretinin Orta Anadoludaki Yerleşim Alanları

Ziya Gökalp: Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojık Tetkikler. Toker Yayınları. İstanbul 1995, s. 38

Mehrdad R- Izady: The Kurds. Washington 1992, s. 84

Uğur Mumcu: Öncesi ve sonrasıyla Şeyh Sait Ayaklanması. Cumhuriyet gazetesi 8 Haziran 1991, s.14

Köyümüzün dışında bulunduğum herhangi bir yerde, örneğin kazada, vilayette veya başka bir köyde, yaşlı birileri ile aramızda şöyle bir diyalog çok geçmiştir. `Tu li kîjan gundîye? Lı mala kêye? Bunlara cevap verdiğimde de bana: Tu dizanî, em merîyê hevin. Em jî Têrikîne ` dedikten sonra Köydeki aşiret üyeleri tek tek sorulmuş, kendilerine selam söylemem tembih edilmiştir.

M. R. Izady, a. g. e., s. 75

A. g. e., s. 90

A. g. e., s. 39

A. g. e., s. 38-39

Zıbari: Barzani Bölgesinin kuzeyinde yerleşik bir Kürt aşireti.

A. g. e., s. 31

A. g. e., s. 77

Bîrnebûn, sayı 3, sayfa 23